Elektrikli ya da hibrit otomobil alırken nelere bakılır? Menzil, şarj gücü, batarya garantisi

Tam elektrikli, hibrit, plug-in hibrit, hafif hibrit: fark nedir?

"Elektrikli" ya da "hibrit" etiketi dört farklı teknolojiyi kapsar. Seçimden önce hangisinin söz konusu olduğunu netleştirmek gerekir, çünkü şarj ihtiyacı, vergi sınıfı ve tüketim değerleri buna göre değişir.

Hafif hibrit araç pratikte içten yanmalı bir otomobildir; elektrik motoru kalkışta ve hızlanmada yardım eder. Plug-in hibritte tasarruf, aracın düzenli şarj edilmesine bağlıdır.

WLTP menzil ve gerçek kullanım

Elektrikli aracın menzili ve tüketimi, AB'nin 2017/1151 sayılı Tüzüğünde tanımlı WLTP prosedürüyle laboratuvarda ölçülür. Aynı yöntem kullanıldığı için iki aracı karşılaştırmaya uygundur; gerçek kullanımı birebir göstermez.

• Sıcaklık: ABD Enerji Bakanlığı ve EPA'nın yayımladığı fueleconomy.gov sayfası, AAA'nın 2019 testine dayanarak soğuk havada kabin ısıtması açıkken karma sürüşte menzilin yaklaşık %41 düşebildiğini belirtiyor. Ek enerjinin yaklaşık üçte ikisi kabini ısıtmaya gidiyor. Isıtıcı kapalıyken -7 °C'de (20 °F) menzil, 24 °C'ye (75 °F) göre yaklaşık %12 düşük ölçülmüş.
• Otoyol hızı: Aynı kaynak, soğuk ve yoğun havanın özellikle otoyol hızlarında aerodinamik direnci artırdığını not ediyor. Elektrikli araçta şehir içinde frenleme enerjisi geri kazanılır; sabit yüksek hızda bu avantaj azalır. Otoyolda gerçek menzil WLTP değerinin altında kalabilir.
• Jant ve donanım: Aynı modelin farklı jant boyları farklı WLTP değeri alır. Fiyat listesindeki aralığın nedeni budur.
• Plug-in hibritte WLTP karma değeri, bataryanın dolu başladığı bir döngüyü de içerir. Şarj edilmeden kullanılan bir PHEV'in gerçek tüketimi etiketteki değerden yüksek çıkar.

Bu yüzden menzili değerlendirirken WLTP değerini tek başına değil, kış ayları ve otoyol payı düşünülerek okumak gerekir.

Batarya: brüt ve net kWh

Üreticiler batarya kapasitesini iki şekilde verebilir:

• Brüt (toplam) kapasite: Hücrelerin toplam enerjisi.
• Net (kullanılabilir) kapasite: Aracın gerçekte kullanabildiği enerji. Bataryayı korumak için tamamen boşaltılmayan ve tamamen doldurulmayan bir pay ayrılır.

Karşılaştırma net kWh üzerinden yapılmalıdır. Kabaca: net kapasite (kWh) / tüketim (kWh/100 km) × 100 = menzil (km). Teknik veri belgesinde hangisinin yazdığı belirtilmemişse markadan sormak gerekir.

Şarj gücü: AC ve DC

• AC şarj (kW): Ev ve iş yeri şarjında kullanılır. Hız, şarj ünitesinin değil aracın içindeki şarj cihazının (on-board charger) kapasitesiyle sınırlıdır. Yaygın değerler tek fazda 7,4 kW, üç fazda 11 kW ve 22 kW'tır. 11 kW destekleyen bir araç 22 kW'lık ünitede de 11 kW ile dolar.
• DC hızlı şarj (kW): Yolda kullanılır. Teknik veride yazan değer genellikle tepe güçtür; bu güç batarya ısınıp dolduğunda düşer.
• %10–80 süresi (dakika): Tepe güçten daha anlamlı bir ölçüttür, çünkü şarj eğrisinin tamamını yansıtır. Üretici bu süreyi belirli bir şarj gücü ve sıcaklık için verir. Soğuk bataryada süre uzar; bazı araçlarda bataryayı şarja hazırlayan ön ısıtma işlevi bulunur.

Türkiye'de halka açık istasyonlarda AC için Tip-2, DC için Combo-2 (CCS2) soket kullanılır. Şarj Hizmeti Yönetmeliği bu iki soket tipine yer verir.

Türkiye'de şarj ağı ve kurallar

Şarj hizmeti, EPDK'nın 2 Nisan 2022'de Resmî Gazete'de yayımlanan Şarj Hizmeti Yönetmeliği ile düzenlenir. Yönetmeliğin yayımlanan metnine göre:

• Şarj ağı işletmeciliği EPDK lisansıyla yapılır.
• Şarj ücreti TL/kWh olarak belirlenir ve faturada enerji miktarıyla birlikte gösterilir; fiyatlar işletmecinin internet sitesinde, dijital kanallarda ve istasyonda ilan edilir.
• Halka açık istasyonda herkesin kullanabileceği en az bir ödeme yöntemi bulunur.
• İstasyonların konumu, soket tipi, ödeme yöntemleri ve fiyatları EPDK'nın serbest erişim platformunda yayımlanır.
• Şikâyetlerin on beş iş günü içinde sonuçlandırılması gerekir; 6502 sayılı Kanun kapsamındaki tüketici hakları saklıdır.

Yönetmelik yayımlandıktan sonra değiştirildi. Güncel hâli mevzuat.gov.tr'den ya da EPDK'nın sitesinden kontrol edilmelidir. Satın almadan önce, sık gidilen güzergâhta ve evin çevresinde hangi güçte DC istasyon bulunduğuna bakmak işe yarar.

Ev şarjı (wallbox) kurulumu

Yönetmeliğe göre kullanıcının kendi ihtiyacı için kurduğu şarj ünitesinin bir şarj ağına bağlanması zorunlu değildir. İç tesisata bağlanan üniteler Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği kapsamında değerlendirilir. Kurulumdan önce bakılacaklar:

• Abone gücü (kW): 11 kW'lık üç fazlı bir ünite mevcut sözleşme gücünü aşabilir. Dağıtım şirketine güç artışı başvurusu gerekebilir.
• Faz durumu: Konutta tek faz varsa AC şarj genelde 7,4 kW ile sınırlı kalır.
• Tesisat ve koruma: Kablo kesiti, kaçak akım koruması ve topraklama yetkili bir elektrik tesisatçısı tarafından kontrol edilmelidir.
• Apartman: Ortak alana kurulum için yönetimle ve kat malikleriyle görüşmek, sayaç ve tüketim paylaşımını baştan netleştirmek gerekir.

Batarya garantisi

Batarya garantisi araç garantisinden ayrı yazılır ve üreticiye göre değişir. Genel çerçeve yıl / km / asgari sağlık oranı (SoH) üçlüsüdür: belirli bir süre ya da kilometre içinde kapasite belirli bir yüzdenin altına düşerse onarım ya da değişim yapılır. Garanti belgesinde şunlara bakılmalıdır: yüzde eşiği, eşiğin nasıl ölçüldüğü, ikinci el alıcıya devredilip devredilmediği ve şarj alışkanlığına bağlı şartlar.

AB'de 2024/1257 sayılı Euro 7 Tüzüğü, otomobiller için batarya dayanıklılığına asgari şart getirir: 5 yıl ya da 100.000 km'ye kadar başlangıç kapasitesinin %80'i, 8 yıl ya da 160.000 km'ye kadar %72'si. Bu, garanti değil tip onayı şartıdır ve yeni tiplere 2026 sonundan itibaren kademeli uygulanır.

ÖTV ve MTV farklı uygulanır

Elektrikli otomobiller için Özel Tüketim Vergisi (4760 sayılı Kanun, II sayılı liste) içten yanmalı araçlardan ayrı satırlarda, motor gücü (kW) ve matrah dilimine göre belirlenir. Motorlu Taşıtlar Vergisi Kanunu'nda (197 sayılı) da elektrik motorlu otomobiller için ayrı hüküm vardır. Hibrit araçlar için ayrı ölçütler bulunur. Oranlar ve dilimler sık değiştiği için burada oran yazmıyoruz; güncel oranı GİB'den kontrol edin.

Güvenlik: Euro NCAP

Elektrikli ve hibrit araçlar Euro NCAP'te aynı protokollerle test edilir. Yıldızın test yılına, dört değerlendirme alanına (yetişkin yolcu, çocuk yolcu, savunmasız yol kullanıcıları, güvenlik destek sistemleri) ve Türkiye'de satılan donanımın test edilen donanımla aynı olup olmadığına bakılmalıdır.

İkinci elde batarya sağlığı

Kullanılmış elektrikli araçta en büyük bilinmeyen bataryadır. Bakılacaklar:

• Batarya sağlık raporu (SoH, %): Yetkili servisten ya da test cihazı olan bir ekspertizden yazılı rapor istenebilir. Raporun tarihini ve ölçüm yöntemini not edin.
• Kalan batarya garantisi: Süre, kilometre ve devredilebilirlik.
• Şarj geçmişi: Bazı araçlar DC şarj sayısını kaydeder.
• Yazılım ve kampanyalar: Batarya yönetim yazılımı güncellemeleri ve geri çağırmalar şasi numarasıyla sorgulanır.

AB'nin 2023/1542 sayılı Pil Tüzüğü, elektrikli araç bataryaları için batarya pasaportu ve sağlık bilgisi şartı getirir. Türkiye'de bu konuda bağlayıcı bir düzenleme çıkana dek raporu satıcıdan istemek alıcıya kalır.

Kontrol listesi

• Araç tam elektrikli mi, plug-in hibrit mi, hibrit mi, hafif hibrit mi?
• Net batarya kapasitesi kaç kWh, WLTP tüketimi kaç kWh/100 km?
• AC şarj kaç kW, DC tepe güç kaç kW, %10–80 kaç dakika?
• Evde abone gücü ve faz durumu ev şarjına uygun mu?
• Batarya garantisi kaç yıl, kaç km ve hangi SoH eşiğiyle, devredilebilir mi?
• Güncel ÖTV ve MTV GİB'den kontrol edildi mi?
• İkinci elde yazılı batarya sağlık raporu alındı mı?