Monitör alırken nelere bakılır? OLED, IPS ve VA farkı, Hz, tepki süresi ve HDR

Önce kullanım: ofis, fotoğraf, oyun

Monitör seçimi, ekranın günde kaç saat ve ne için açık kalacağıyla başlar. Gün boyu tablo ve metin, renk doğruluğu isteyen fotoğraf ve video işi, hızlı oyun ya da film birbirinden farklı özellikleri öne çıkarır. Aşağıdaki ölçütleri bu üç kullanıma göre tartmak, teknik tablodaki her rakamın peşine düşmekten daha sağlıklı sonuç verir. Ürün sayfalarımızda her monitörün özelliklerini üreticinin sayfasından, kaynak bağlantısı ve kontrol tarihiyle veriyoruz.

OLED mi, IPS mi, VA mı?

"OLED vs IPS monitör" en çok aranan karşılaştırmalardan biri. Üç panel türü ışığı farklı üretir ve bu fark doğrudan siyah seviyesine, parlaklığa ve hareket netliğine yansır.

Bu tablo panel türlerinin genel davranışını gösterir. Aynı tür içinde modeller arasında büyük fark olabilir. Bu yüzden karar verirken panel türüne ek olarak modelin ölçülmüş değerlerine (parlaklık cd/m², kontrast oranı, renk gamı) bakmak gerekir.

Çözünürlük, boyut ve piksel yoğunluğu (ppi)

Çözünürlük tek başına netliği anlatmaz. Netliği belirleyen, inç başına düşen piksel sayısıdır (ppi). Hesap şöyle: köşegendeki piksel sayısı (genişlik² + yükseklik² toplamının karekökü) ekran köşegenine (inç) bölünür.

Yüksek ppi'de metin daha keskin görünür. Ama işletim sisteminde ölçekleme gerekir ve oyunlarda ekran kartına düşen yük artar. Masa derinliğiniz ve oturma mesafeniz de boyut seçimini sınırlar.

Yenileme hızı (Hz) ve tepki süresi

Yenileme hızı, ekranın saniyede kaç kez yeni görüntü çizebildiğidir. 60 Hz'de bir kare 16,7 ms, 144 Hz'de 6,9 ms, 240 Hz'de 4,2 ms ekranda kalır. Yüksek Hz'den yararlanmak için bilgisayarın ya da konsolun o kare hızını üretebilmesi ve bağlantının o sinyali taşıyabilmesi gerekir. Değişken yenileme hızı (VRR, Adaptive-Sync) kare hızı dalgalandığında görüntüde yırtılmayı azaltır.

Tepki süresi iki farklı biçimde yazılır:

• GtG (griden griye): Bir pikselin bir tondan diğerine geçme süresi, ms cinsinden. Üreticiler çoğunlukla en hızlı ayarda ölçülen değeri yazar. O ayarda bazı monitörlerde hareketli nesnelerin arkasında açık renkli iz (overshoot) görülebilir.
• MPRT (hareketli görüntü tepki süresi): Gözün hareketli görüntüde algıladığı bulanıklıkla ilgilidir ve karenin ekranda kalma süresine bağlıdır.

VESA, bu iki değerin karşılaştırmayı zorlaştırdığını belirterek ClearMR adlı bir sertifika tanımladı. ClearMR, net piksellerin bulanık piksellere oranını (CMR) ölçer ve ClearMR 3000'den 21000'e kadar kademelerle gösterir. VESA'ya göre bu ölçüm, overshoot ve undershoot'u hesaba katmayan MPRT'nin yerini alır. Bir modelde bu sertifika varsa, iki monitörün hareket netliğini aynı ölçekte karşılaştırmak kolaylaşır.

HDR: VESA DisplayHDR sertifikasını okumak

"HDR destekli" ibaresi tek başına bir ölçüt değildir. VESA'nın DisplayHDR programı (CTS 1.2, Mayıs 2024) ölçülebilir kademeler tanımlar: 400, 500, 600, 1000 ve 1400. Her kademenin bir de True Black sürümü vardır.

• Tepe parlaklık: Kademe numarası, ekranın küçük bir alanda ulaşması gereken tepe parlaklığı (cd/m²) gösterir. DisplayHDR 1000 en az 1000 cd/m² demektir.
• Yerel karartma: 500 ve 600 kademelerinde en az tek boyutlu, 1000 ve üzerinde iki boyutlu yerel karartma istenir. DisplayHDR 400'de yerel karartma şartı yoktur. Bu yüzden 400 kademesindeki bir LCD'de HDR farkı sınırlı kalabilir.
• True Black: Kendi ışığını üreten ekranlar (OLED gibi) içindir. Siyah seviyesi en çok 0,0005 cd/m² olmalıdır.
• Renk ve bit derinliği: Tüm kademelerde 10 bit sinyal ve kademeye göre DCI-P3 renk alanının en az %90 ya da %95'i istenir.

Sertifika, üreticinin kendi "HDR" beyanından daha anlamlıdır. Modelin VESA'nın sertifikalı ürünler listesinde olup olmadığına bakmak mümkün.

OLED yanması (burn-in) ve garanti

OLED panellerde organik malzeme kullanılır. Görev çubuğu, oyun arayüzü ya da haber bandı gibi sabit öğeler uzun süre aynı yerde kalırsa kalıcı iz oluşabilir. Üreticiler piksel kaydırma, piksel yenileme (pixel refresh) ve sabit görüntüde parlaklığı düşürme gibi koruma işlevleri ekliyor. Örneğin Samsung'un destek sayfası, iz görüldüğünde menüden piksel yenileme çalıştırmayı öneriyor.

Yanmanın garanti kapsamında olup olmadığı üreticiye, modele ve ülkeye göre değişiyor. Bazı üreticiler OLED monitörlerinde yanmayı açıkça garantiye alıyor, bazıları kapsam dışı sayıyor. Türkiye'de garanti süresi en az 2 yıldır ve Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliği monitörler için 5 yıllık kullanım ömrü belirler. Bir OLED monitör alırken garanti belgesinde ya da üreticinin Türkiye sayfasında yanma için ne yazdığını okumak, yoksa satıcıdan yazılı bilgi istemek sonradan yaşanacak tartışmayı azaltır. Koruma işlevlerini kapatmanın garantiyi etkileyip etkilemediği de bu belgelerde yazar.

Bağlantılar: DisplayPort, HDMI 2.1, USB-C

• DisplayPort: Bilgisayarda yüksek çözünürlük ve yüksek Hz için yaygın bağlantıdır. DisplayPort 2.1, UHBR adlı yüksek veri hızlarını getirir. Monitörün ve ekran kartının desteklediği sürüm ile veri hızı birlikte kontrol edilmelidir.
• HDMI 2.1: HDMI Forum'un duyurusuna göre 48 Gbps bant genişliği ile 4K 120 Hz ve 8K 60 Hz sinyalleri taşır. Konsol bağlayacaksanız önemlidir. Kutuda "HDMI 2.1" yazması her özelliğin desteklendiği anlamına gelmeyebilir; 4K 120 Hz ve VRR desteğini teknik belgede ayrıca arayın.
• USB-C: Tek kabloyla görüntü, veri ve şarj taşıyabilir. USB PD 3.1, uygun kablo ve cihazla 240 W'a kadar güç aktarımını tanımlar. Monitörün dizüstü bilgisayara verdiği şarj gücü (W) modele göre değişir; bilgisayarınızın ihtiyacıyla karşılaştırın.

Ayak, ergonomi ve VESA montaj

Uzun süre çalışılacak bir ekranda ayağın yükseklik, eğim, dönme ve dikey çevirme (pivot) ayarları rahatlığı doğrudan etkiler. Duvar ya da kol aparatı kullanacaksanız arkadaki VESA montaj deliklerinin aralığına (çoğunlukla 75×75 ya da 100×100 mm) ve aparatın taşıyabileceği ağırlığa bakın.

Kontrol listesi

• Kullanım ofis mi, renk işi mi, oyun mu? Panel türü buna uygun mu?
• Boyut ve çözünürlük birlikte kaç ppi ediyor, masa mesafenize uyuyor mu?
• Hz değeri bilgisayarınızın ya da konsolunuzun üretebildiği kare hızıyla uyumlu mu?
• HDR için VESA DisplayHDR sertifikası ve kademesi ne?
• OLED alıyorsanız yanma garantide nasıl tanımlanmış?
• Bağlantılar (DisplayPort, HDMI 2.1, USB-C) cihazlarınızla uyumlu mu?