Köpek maması alırken etikette nelere bakılır?

Tam yem mi, tamamlayıcı yem mi?

Köpek maması paketinde ilk bakılacak bilgi yem tipidir. AB'nin 767/2009 sayılı tüzüğü ve Türkiye'deki Yemlerin Piyasaya Arzı ve Kullanımı Hakkında Yönetmelik, tam yemi bileşimi bakımından günlük rasyon için yeterli karma yem olarak tanımlar. Tamamlayıcı yem ise belirli maddelerce zengindir ama günlük rasyonu ancak başka bir yemle birlikte karşılar. Türk yönetmeliğinin 14. maddesi yem tipinin etikette yazılmasını zorunlu tutar.

Ödül mamaları, çiğneme çubukları ve bazı yaş mamalar tamamlayıcı yem olarak satılır. Köpeğin ana öğünü olacak ürünün etiketinde "tam yem", "tam mama", "tam ve dengeli" ya da "complete feed" ifadesi aranır.

Irk boyu ve yaş grubu

767/2009 sayılı tüzüğün 17. maddesi, karma yemin hangi hayvan türü ve kategorisi için hazırlandığının etikette yazılmasını ister. Köpek mamalarında bu bilgi iki eksende verilir:

• Irk boyu: Üreticiler "mini / küçük ırk", "orta ırk", "büyük ırk", "çok büyük ırk" gibi sınıflar kullanır ve bunları çoğunlukla yetişkin vücut ağırlığıyla tanımlar (ör. 1–10 kg, 10–25 kg, 26–44 kg). Sınırlar markadan markaya değişir; aynı köpek bir markada "orta", diğerinde "büyük" sınıfa düşebilir. Bu yüzden ürün sayfasındaki kilogram aralığına bakmak daha kesin sonuç verir.
• Yaş grubu: "Yavru", "yetişkin", "7 yaş üzeri" gibi ifadeler bazen aylarla da verilir (ör. "15 aylıktan 5 yaşına kadar", "18–24 aylıktan 7 yaşına kadar"). Yetişkin mamasının başladığı ay, üreticinin ırk boyu sınıfına göre farklı yazılabilir; bu yüzden yaş ifadesi ırk boyu bilgisiyle birlikte okunmalıdır.

Tane boyu, paket büyüklüğü ve günlük miktar tablosu da ırk boyuna göre hazırlanır. Küçük ırk mamasında tablo 1–10 kg arası köpekler için, büyük ırk mamasında 25 kg ve üzeri için ayrıntılıdır.

Bileşim listesi nasıl okunur?

"Bileşim" ya da "İçindekiler" başlığındaki maddeler, karma yemdeki nem içeriği üzerinden hesaplanan ağırlıklarına göre büyükten küçüğe sıralanır (767/2009, md. 17; Türk yönetmeliği de aynı kuralı içerir). İlk sıradaki madde, reçetede ağırlıkça en çok yer tutan maddedir.

• Öne çıkarılan malzemenin yüzdesi: Ambalajda bir malzeme kelime, resim ya da grafikle öne çıkarılıyorsa yüzdesi bileşimde yazılmalıdır. "Kuzu eti (%19)" gibi.
• Taze et ve kurutulmuş et: Taze et suyla birlikte tartılır; kurutulmuş tavuk proteini ya da tavuk unu ise suyu alınmış, yoğun bir hammaddedir. İlk sırada taze et olması tek başına protein oranı hakkında bilgi vermez; analitik değerlerle birlikte okunmalıdır.
• Kategori adları: Ev hayvanı mamalarında tek tek madde adı yerine "et ve hayvansal türevler", "tahıllar" gibi kategori adları yazılabilir (767/2009, md. 17/2-c).

FEDIAF'ın etiketleme kılavuzuna göre ürün adında "X ile" ya da "X içerir" ifadesi en az %4, "X'ten zengin" ya da "ekstra X" en az %14, malzemenin doğrudan ürün adında yer alması (ör. "kuzu menü") en az %26 anlamına gelir; "X aromalı" ise %4'ün altını anlatır.

Analitik bileşenler

Köpekler için tam yemde dört değerin yüzde olarak yazılması zorunludur (767/2009, Ek VII, Bölüm II): ham protein, ham yağ, ham selüloz (ham lif) ve ham kül. Nem oranı %14'ü aşan yemlerde ayrıca belirtilmelidir; bu nedenle konserve ve poşet mamalarda nem hep yazılıdır.

Kalsiyum, fosfor, omega-3 ve omega-6 yağ asitleri, glukozamin gibi değerler zorunlu değildir; üretici isterse ek olarak yazar. Vitamin, amino asit ya da iz element analitik bileşenler altında verilmişse toplam miktarı da yazılmalıdır.

Kuru madde hesabıyla karşılaştırma

FEDIAF etiketleme kılavuzu kuru mamayı nemi %14 ve altında, yaş mamayı nemi %60 ve üzerinde olan mama olarak tanımlar. Aralarındaki su farkı yüzünden etiketteki yüzdeler doğrudan karşılaştırılamaz. Önce kuru maddeye çevirmek gerekir:

Kuru maddede oran = etiketteki oran ÷ (100 − nem) × 100

Örnek: %26 protein ve %10 nem yazan kuru mamada kuru maddedeki protein 26 ÷ 90 × 100 = %28,9'dur. %29 protein ve %12 nem yazan başka bir kuru mamada aynı hesap %33,0 verir. Nem yazmayan etiketlerde hesap yapılamaz; bazı üreticiler sitelerinde ortalama nem değerini ayrıca yayımlar.

FEDIAF besin önerileri

FEDIAF'ın 2025 tarihli kılavuzu, köpekler için tam yemde 100 g kuru maddede önerilen en düşük düzeyleri şöyle verir:

Bu değerler alt sınır önerisidir. Kılavuz, günlük enerji ihtiyacı daha düşük olan, yani daha az mama yiyen yetişkin köpekler için 100 g kuru maddede daha yüksek protein önerir. Büyüme dönemindeki köpekler için öneriler yetişkinlerden ayrı tutulur; yavru mamasının etiketinde hangi büyüme dönemine uygun olduğu yazılır.

Enerji ve günlük miktar

Enerji değeri (kcal/kg) etikette zorunlu değildir, ama birçok üretici yayımlar. Aynı ağırlıktaki köpek için enerji yoğunluğu yüksek mamadan daha az gram önerilir. Örneğin 3.500 kcal/kg ile 4.000 kcal/kg arasındaki fark, günlük porsiyonda yaklaşık %12–14'lük bir değişiklik demektir. Paketleri karşılaştırırken kilogram fiyatı yerine "günlük miktar başına maliyet" hesaplamak daha doğru sonuç verir.

Günlük miktar tablosu köpeğin ağırlığına ve bazen aktivite düzeyine göre (ör. günde 1 saatten az ya da 1–3 saat hareket) gram verir. Tablo bir başlangıç noktasıdır; üreticiler köpeğin kilosunu izleyip miktarı ayarlamayı önerir.

Katkı maddeleri ve ambalaj bilgileri

"Katkı maddeleri (kg başına)" bölümünde A, D3 ve E vitaminleri IU/kg ya da mg/kg, iz elementler mg/kg olarak yazılır. Koruyucu, antioksidan ve renklendiricilerde ev hayvanı mamaları için yalnız grup adının yazılmasına izin verilir (767/2009, Ek VII, Bölüm I). Ambalajda ayrıca etiketlemeden sorumlu yem işletmecisinin adı ve adresi, onay numarası, parti numarası, net miktar ve son tüketim tarihi bulunur. İthal ürünlerin çoğunda Türkiye'deki ithalatçı firma da yazılıdır. Üreticinin yabancı sitesindeki değerler Türkiye ambalajındakiyle farklı olabileceği için satın alırken paket etiketi esas alınmalıdır.

Kısa kontrol listesi

• Yem tipi: tam yem mi, tamamlayıcı yem mi?
• Irk boyu (kg aralığıyla) ve yaş grubu
• Bileşimin ilk 3–5 maddesi, öne çıkarılan malzemenin yüzdesi
• Ham protein, ham yağ, ham selüloz, ham kül ve varsa nem
• Farklı nemdeki ürünlerde kuru madde hesabı
• Enerji değeri ve günlük miktar tablosu
• Paket seçenekleri, parti ve son tüketim tarihi